Johan de Wal blogt

Onlangs las ik in de krant een stuk, waar me de schoenen van uitvielen. Er kwam een econoom aan het woord die de mens puur als een economisch wezen ziet. De insteek was: maakt het winnen van de Postcode Loterij gelukkig? Ik vroeg me gelijk af: is die man zo arm dat zijn wereld tot geld beperkt is, is de journalist zo arm of is het gewoon een ongelukkig en onevenwichtig verhaaltje?

Wat zijn nou de inzichten van drs. ing. André van Hoorn van de Radboud Universiteit in Nijmegen? Geluk, denkt André van Hoorn, is niet afhankelijk van de hoeveelheid geld die iemand heeft, maar vooral hoe die hoeveelheid zich verhoudt tot de omvang van de zak geld van de buurman (dit mimetische begeren leidt volgens René Girard tot een keten van geweld in de samenleving).

,,Rijkdom op zich maakt niet gelukkig. Ook al verdien je goed en doe je niet onder voor de buren, dan toch blijft het voor je geluk belangrijk dat je inkomen groeit. Stilstand ervaren we als achteruitgang, blijkt uit onderzoek. Voor ons geluk moeten we blijven streven naar meer.”

De verslaggever: ,,Geld maakt dus toch gelukkig zolang het maar groeit?” Van Hoorn: ,,Als alle basisbehoeften vervuld zijn, gaat het er voor je welbevinden vooral nog om dat je minstens even rijk bent als je buurman. Liefst wat rijker. Misschien dat je daar niet gelukkig van wordt, maar je wordt wel ongelukkig als de buurman meer heeft.”

Kent de geleerde econoom van de Radboud Universiteit dan niet de behoeftenpiramide van Abraham Maslow? Daarin staan de primaire levensbehoeften (eten, drinken, onderdak) onderaan, oplopend naar kunst, cultuur en zingeving aan de top.

Vroeger werd vaak gedacht dat mensen deze Jakobsladder van onderaf moesten beklimmen, tegenwoordig is het inzicht doorgedrongen dat het ook mogelijk is een zinvol leven te leiden als niet alle treden op volgorde zijn beklommen.

Mijn ervaring is, dat dit laatste klopt. Zingeving, in de vorm van een ideologie of op een andere manier, is altijd van belang. Misschien zelfs wel van cruciaal belang. Om de mens af te schilderen als een berekenende consument, iemand die altijd op materieel voordeel uit is (kapitalisme als levenswijze), zoals deze econoom doet, gaat me dan ook veel te ver.

Al zal niet iedereen gelukkig kunnen zijn met weinig en de vervulling van zijn bestaan in zichzelf kunnen vinden; de grenzen van het eigen genoeg zelf vaststellen en je voor een positief zelfbeeld niet op een ziekelijke manier van anderen afhankelijk maken.

Van Hoorn baseert zich voor zijn conclusies op hersenonderzoek met een MRI-apparaat dat hersenactiviteit laat zien. Van Hoorn in de krant: ,,Schuif er iemand in en vertel ‘m dat hij voor een taak tien euro krijgt en iemand anders voor dezelfde taak 25 euro. Je ziet dan meteen hersendelen oplichten en dat wordt uitgelegd als afgunst, jaloezie, misschien de bron van ongeluk.”

De krant vervolgt: ‘Bekend onder wetenschappers is het onderzoek op de Harvard-universiteit waar studenten een keus voorgelegd kregen: óf een salaris van 50.000 euro terwijl anderen de helft krijgen óf een salaris van 100.000 euro terwijl anderen twee keer zoveel krijgen. De meerderheid koos voor de eerste optie. Ze denken gelukkiger te worden met minder door beter af te zijn dan de anderen.’

Ik betwist de uitkomsten van beide onderzoeken niet, maar betwijfel of iedereen zo denkt. Mijn oplossing om jaloerse driften te overwinnen - enige jaloezie is mij niet vreemd - ontleen ik aan een uitspraak van Cesare Pavese, een Italiaanse schrijver van wie ik lang geleden eens een biografie heb gelezen.

Pavese stelt, in mijn woorden: wat je niet hebt gehad, kun je ook niet missen. Aanvullend zou ik willen zeggen, uitgaand van het kosmische beginsel van karma; wat je denkt, doet en zegt komt (in één of andere vorm) bij je terug: gun iedereen het beste en laat los wat niet van jou is. Zo wens ik iedereen een rijk, gelukkig en gezond 2008. Dat jullie allemaal iets mogen winnen in de loterij!

Armoede is een ouderwets woord voor een hoogst actuele situatie die voor duizenden Limburgers dagelijkse realiteit is. In deze periode waarin veel mensen genieten van vakantie, belet armoede velen om vakantie te vieren zoals we dat in onze samenleving normaal zijn gaan vinden.

Deze mensen hebben niet de keuze doordat ze beperkt zijn in hun middelen. Ze hebben niet de vrijheid om te kiezen, zoals de meeste anderen. Vakantie wordt gevierd in ‘Balkonië’ of ‘Hinterhausen’, met af en toe een dagje weg zonder dat het veel kost. Hun keuzes zijn beperkt een dat doet soms pijn.

De over het algemeen toenemende welvaart heeft in onze samenleving namelijk gezorgd voor een grotere roep om keuzevrijheid. Of is het zo dat bedrijven en instellingen voorheen niet-bestaande behoeftes creëren en dat wij daar massaal achteraan rennen, als een hond achter een worst aan een hengel?

Bij de supermarkten liggen tal van exotische producten die anders alleen in het buitenland te vinden waren of, als ze er al waren, alleen in een bepaald seizoen. Zo is het met alles. We worden overspoeld met mogelijkheden.

Grappig genoeg blijkt keer op keer dat veel mensen die kunnen kiezen, niet door hun middelen geremd, geen prijs stellen op een overvloedig aanbod. Zij hebben een luxe probleem, in die zin dat ze de luxe als een probleem ervaren. Een probleem om keuzes te maken.

Een oplossing, ook om voedselverspilling en verdere milieubelasting te voorkomen, is om anders te denken. Niet willen wat de buurman of buurvrouw heeft, ook al is dat in onze maatschappij bijna ondenkbaar. Maar willen wat je hebt, je beperkingen voorzien van een gouden randje.

Een goed voorbeeld daarvan ervoer ik enkele jaren geleden bij vrienden. Hun kinderen kregen niet de dure cadeaus die anderen van hun leeftijd met regelmaat mochten ontvangen. Maar ze waren er tevreden mee. Hun cadeaus waren precies wat ze hadden gewild, zeiden ze, het waren de beste en mooiste cadeaus die ze zich konden wensen.

Een prachtige sleutel tot geluk, ook als de middelen beperkt zijn: willen wat je hebt. Het veronderstelt een impliciete dankbaarheid voor wat je ten deel valt. En een acceptatie van je huidige omstandigheden. Gecombineerd met een positieve instelling (het glas is halfvol en niet half leeg) lijkt me dat een goede houding om het leven te beleven.

Dat neemt niet weg dat je niet zou moeten streven naar verbetering van je situatie. Als je dat doet zonder dat je te zeer gehecht raakt aan je verlangens, is dat perfect. Krijg je wat je wilt, dan is het mooi, krijg je het (nog) niet, ook goed. Dat is moeilijk, maar proberen om zo te leven doet vaak al wonderen.