Johan de Wal blogt

Tot voor kort was het onderwerp ‘RFID-chip voor mensen‘ nog een item waar alleen radicale linkse websites en bezoekers van alternatieve platforms zich druk over maakten. In een boek als ‘De ware geschiedenis van de Bilderbergconferentie‘ werd gewaarschuwd dat de internationale elite dit nieuwe controle-speeltje in de nabije toekomst wil invoeren. Iedereen zou een chip ingeplant krijgen. Maar dat zijn toch wilde ideeën van complotdenkers? Mensen die het contact met de realiteit kwijt zijn? Of hebben ze toch een beetje gelijk gekregen?

In december 2007 besteedde Trouw aandacht aan het onderwerp en steeds meer gerenommeerde media volgen. Waarom? Omdat de impact van dit rijstkorrel grote stukje techniek de manier waarop we onze vrijheid beleven en de wijze waarop we met elkaar omgaan op deze aarde wel eens fundamenteel zou kunnen gaan veranderen. De chips, ooit ontwikkeld om tijdens WOII vijandelijke en vriendelijke toestellen te kunnen onderscheiden, kunnen worden toegepast op producten, in dieren en in mensen (voorbeelden: klik hier). Dat laatste is niet zonder gevaar en ook niet gespeend van ethische dilemma’s (zo bleek ook tijdens een congres in De Balie in oktober 2007).

Gevaar: maak een bom en laat die exploderen als een bepaalde code van de onderhuids geplaatste chip in de buurt is. Ethische dilemma’s: je kunt er criminelen mee vangen als je overal detectiepoortjes neerzet en zeezeilers mee redden als de chips tevens voorzien zijn van een gps-satellietzendertje met pacemaker (de reeds ontwikkelde Digital Angel).

Maar overheid en bedrijfsleven, en volgens de Bilderberg-critici zijn die nauw verweven, kunnen hiermee ook exact en eenvoudig (lees goedkoop) alle persoonlijke gegevens bijhouden. Van paspoorten, rijbewijzen en uittreksels uit het bevolkingsregister, tot het reis- en koopgedrag, je financiële, medische en eventueel ook je religieuze gegevens. Noem het maar op. Wat ergens is vastgelegd, kan worden afgelezen met de RFID-chip als codeersleutel.

In de nieuwe paspoorten zit al een RFID-chip, conform de eis van de EU. Deze chip kan gebruikt worden door overheid en bedrijfsleven om informatie te ontsluiten en het gemak te vergroten, maar ook om onze keuzemogelijkheden te beperken. Zit je achter je pc, dan zul je nooit die kritische websites vinden waarvan de overheid van mening is dat je die niet mag zien. Of komt er een nieuw klassenbewustzijn, uiteraard economisch gefundeerd, waarbij jij als werkloze met te weinig inkomen geen toegang krijgt tot een exclusief warenhuis. Of je hebt je wegenbelasting niet betaald en dus wil je auto, die ook met een herkenningssysteem is uitgerust, opeens niet meer starten.

Is dat al te radicaal gedacht? Ik weet het niet. Kennis is macht en al helemaal als de sleutel, om die kennis op zo’n manier te combineren dat betekenisvolle verbanden aan het licht komen, door een kleine groep mensen in handen wordt gehouden. Internet was eerst ook een vrije zone, er zijn nog steeds veel bewuste burgers die ervoor vechten dat dit zo blijft, maar deze vrijheid wordt tegenwoordig steeds meer ingeperkt. Denk ook de afsluiting van sites door overheden (blokkades omzeilen? klik hier). Onder het mom van cybercrimes leggen consumenten zichzelf nu vaak beperkingen op. Ze installeren vrijwillig blikveldbeperkende programma’s.

Dat lijkt me trouwens een ideale strategie om de persoonlijke RFID-chip in te voeren; in plaats van geforceerde inentingsprogramma’s, ervoor zorgen dat mensen - vanuit een zorgvuldig gekweekte angst via boeken, films en alarmerende nieuwsberichten - de behoefte krijgen om een chip te laten plaatsen. Bijvoorbeeld omdat ze heel rijk zijn (denk aan toegangscontrole tot exclusieve woonwijken voor mensen met veel geld).

Een andere mogelijkheid om de chip salonfähig te maken, is het zendertje in een positieve context introduceren (denk aan discotheken waar het hip is om een chip te laten plaatsen om af te rekenen of aan nuttige toepassingen in de zorg) om zo een ander soort kettingreactie op te roepen, tot deze vorm van digitaal handboeien alom tegenwoordig is. Of je zorgt als Bilderbergclub dat overheden, de EU in ons geval, de chips verplicht stellen, in paspoorten bijvoorbeeld. Niet zo handig als inenten, maar al een goede stap in de richting.

Het resultaat: de illusie van veiligheid, perfectie en exclusiviteit, vergelijkbaar het leven van een aap in een gouden kooi. Deze is heel veilig, geen enkel dier kan hem bedreigen, heel bijzonder en goed gereguleerd. Maar deze aap kan ook niet naar buiten; leven zoals de natuur bepaald heeft. Nou maar hopen dat we in deze gouden toekomst van de machtselite af en toe een lekkere banaan krijgen toegeworpen om ons zoet te houden. Dat er af en toe een nieuw pretpark wordt geopend of dat er regelmatig nieuwe soaps bijkomen waardoor we de werkelijkheid even kunnen vergeten.

Je hoort tegenwoordig niemand meer over ‘1984‘, het boek van George Orwell waarin via hoofdpersoon Winston een nachtmerrie-achtig scenario wordt geschetst van een samenleving waarin iedereen in angst leeft en voortdurend wordt gecontroleerd door de overheid. Dergelijke permanente controle is tegenwoordig in onze ‘vrije’ samenleving aan de orde van de dag.

Een paar jaar geleden kwam in het nieuws dat de politie en geheime diensten burgers kunnen afluisteren door een programmaatje naar hun gsm te uploaden, verpakt als een servicebericht bijvoorbeeld, en daarmee de gesprekken kan afluisteren die rondom en via het toestel worden gevoerd. Het opvallende was, dat dit zelfs mogelijk is als het toestel is uitgeschakeld! Een dergelijk programmaatje zou intussen ook voor particulieren te koop zijn, net als een usb-stick met dezelfde functie.

Wat er nog meer technisch mogelijk is, kunt u lezen op de site van de spyshop in Amsterdam. Die verkoopt een hele reeks telefoons die al zijn klaargemaakt met afluisterfuncties. Dit soort geprepareerde telefoons, niet te onderscheiden van normale mobieltjes, kan worden gebruikt om ruimtes af te luisteren en te bekijken, SMS-berichten ongezien door te sturen en kan ook worden gebruikt voor plaatsbepaling, bijvoorbeeld via inbouw in koffers of door ze in auto’s te plaatsen.

In dat laatste geval worden, zonder dat de gebruiker het merkt, de code en coördinaten van de dichtstbijzijnde gebruikte gsm-zendmast doorgestuurd naar Big Brother. Deze kan vervolgens via een handige website precies zien waar de drager van de gsm zich bevindt. (Meer over de techniek, leest u op deze site.)

De politie gebruikt deze techniek al jaren om de alibi’s van criminelen te verifiëren en zedendelinquenten op te sporen. (Klik hier voor info over de situatie in de VS.) Of deze plaatsbepaling gebeurt door een programmaatje up te loaden of op een andere wijze, is niet duidelijk. Ik zou ik elk geval willen pleiten voor de ontwikkeling van betere anti-virus software en programmaatjes voor mobiele telefoons die dit soort wormen kunnen verwijderen, liefst freeware.

De alternatieve mogelijkheden om gsm´s te gebruiken, zijn echter nog lang niet uitgeput (en dan heb ik niet over de aansturing van domotica en bankieren via de telefoon). Laatst sprak ik een beveiligingsdeskundige. Hij vertelde me interessant nieuws: het is in theorie zelfs mogelijk om snelheidsmetingen te doen met de gsm! Door het tijdsverschil te meten wanneer van lokale zendmast wordt gewisseld kan de gemiddelde snelheid over een zeker traject worden bepaald. Als dat traject een snelweg is, kan een vrij betrouwbare meting worden gedaan.

Zou deze techniek nu al worden toegepast? Volgens diverse plannen voor snelheidscontroles op internet is dat nog niet geval. Zal het gaan gebeuren? Dat zou goed kunnen. Ik denk dat de mogelijkheden van de techniek de grenzen van de ethiek bepalen. Binnenkort wordt de wettelijke mogelijkheden op het vlak van afluisteren/technologische surveillance verder opgerekt. En in aanmerking genomen dat het aantal afluistergevallen in Nederland tot de hoogste van de wereld behoort, daar is ook een boek over, is het wachten tot uw gsm u verlinkt als u te hard heeft gereden.

Volgens de specialisten van de spionnenwinkel in Amsterdam is er geen apparatuur om na te gaan of uw telefoon wordt afgeluisterd of anderszins tegen uzelf wordt ingezet als digitale verrader. Wat u eraan zou kunnen doen is een cell phone jammer inschakelen. Maar of deze goed werkt als de afstand aanzienlijk is? Er is dus maar één oplossing als u echt privacy wilt: de batterijen eruit en de telefoon thuislaten. Maar ja, dan zijn er weer overal camera’s; in winkelcentra, banken en op straten, pleinen, snelwegen en bij bedrijven… George Orwell zou zich rot schrikken.

De laatste tijd wordt er veel geschreven over het misbruik van en de onduidelijkheid omtrent PGB-gelden. Er blijkt inderdaad nogal wat loos. Zo zijn er diverse thuiszorgorganisaties die zelf geld in hun zak steken. Verder is er veel verwarring, met name bij psychisch en sociaal beperkte gebruikers, over de vraag wat nou wel en niet met het geld mag. Tot slot is er het verantwoordingsvrije bedrag van 1,5 procent van het jaarinkomen dat wordt ingezet voor heel veel leuke dingen en daarnaast ook nog wel eens voor zorg. Dan zou er nog met het wel te verantwoorden bedrag worden gesjoemeld door (medewerkers van) instellingen, zo wordt gefluisterd.

Om te beginnen met de organisaties die winst maken met zorggelden door onderaannemers in te huren. Dat was vorig jaar al bekend. Het zou dan gaan om 66 tot 100 miljoen per jaar, geld dat wordt bespaard door te werken met onderaannemers voor de bemiddeling, die uiteraard een stuk goedkoper zijn. Een kwestie van slim inkopen. Ook het misbruik van de PGB-regeling was al voorzien. En wel al in 2004. In artikelen uit de afgelopen jaren en een fraai stel overheidsrapporten uit 2004 en van T11 blijkt dat het ministerie toen al wist dat de keuze om de verantwoordelijkheid voor het vrij besteedbare bedrag primair bij de gebruikers te leggen, het risico op misbruik in de hand werkt.

Nou is natuurlijk niet iedere PGB-gebruiker een fraudeur, gelukkig niet. Het aanvragen is soms al een crime. Maar er zijn wel aanwijzingen dat er wordt geknoeid. Zie ook hier. Verzekeraar CZ in Tilburg, dat nu toeziet op de PGB-gelden, heeft er geen bewijzen voor, maar denkt dat het wel voorkomt. ,,Het wordt ze wel makkelijk gemaakt.” Veel groter dan het aantal sjoemelaars is waarschijnlijk de groep mensen die niet kan omgaan met de grote verantwoordelijkheid die ze in dit systeem krijgen en vervolgens door financieel wanbeheer in de visieuze schuldencirkel terecht dreigen te komen waaraan ook niet-gehandicapten zich vaak slechts met grote moeite kunnen ontworstelen. Hoe komt dat? Het PGB-bedrag wordt meestal eens per jaar overgemaakt en daarna is het aan de cliënt om maandelijks te gaan budgetteren als een volleerd accountant. Ik geef het je te doen, zeker als veel ‘gewone’ dingen al heel moeilijk zijn.

Dan is er het verantwoordingsvrije bedrag dat nu nog per jaar maximaal 2500 euro bedraagt. Naar aanleiding van alarmerende verhalen wordt daar dus iets aan gedaan (het wordt verlaagd naar maximaal 1250 euro en heet nu het bestedingsvrije bedrag, net als onder de vorige PGB-regeling), maar dat lijkt vooral een cosmetische ingreep. Bij CZ stelt de verantwoordelijke voor de controles, dat het beter is om het bedrag te verlagen naar 250 euro. ,,1250 euro vind ik nog teveel.” Maar waarom voor dit bedrag niet gewoon ook een verantwoording vragen? Als onze beperkte cliënt al een hele administratie moet voeren, kan dit er toch ook nog wel bij.

Verder wordt in de zorgsector gefluisterd dat het wel te verantwoorden PGB-geld de inzet is van fraude. Bij CZ is hiervan niets bekend. Hoe zou dat in zijn werk gaan? Stel u krijgt een PGB toegewezen. Ik kom langs, drink als hulpverlener van een instantie of als particulier gezellig een kopje koffie en leg vervolgens mijn kaarten op tafel. Als u nu een handtekening zet dat ik een aantal keren bij u op bezoek geweest om te werken voor het PGB-geld, krijgt u een leuk deel van het bedrag dat ik u op papier in rekening breng. Is dat geen mooie deal?

U heeft uw zorg gehad, op papier dan, en bent nog eens een leuk bedrag rijker dat u anders niet kon uitgeven. Ideaal voor u: direct geld met minimale risico’s. Als hardwerkende zorgfraudeur kom ik niet alleen bij u. Daarnaast heb ik natuurlijk nog een fiks aantal adresjes, waardoor ik, met smaak genietend van de koffie die ik overal krijg, toch een leuk inkomen blij elkaar sprokkel. Sterker nog, misschien werk ik wel voor een zorginstelling die mensen in huizen plaatst en deze vorm van zorghuisjesmelken gestructureerd toepast.

Harde bewijzen voor dit soort praktijken zijn er niet, maar vaak geldt: waar rook is, is vuur. Mij lijkt het verstandig om de controles op het gebruik van de PGB-gelden te verscherpen. Dat stelt ook de woordvoerder van CZ. En het niet te verantwoorden PGB-geld af te schaffen. Als je van de overheid geld krijgt moet je de rechten hierop aantonen, als bij een uitkering, of het vrije gebruik ervan verantwoorden. Anders gezegd: in ons land, dat van regeltjes en hekjes aan elkaar hangt, moet iedereen elke scheet verantwoorden: in welke onderbroek, de kleur en de geur. Waarom dan niet in dit geval? Die nieuwe verantwoordingsplicht zou voor sommige mensen op vrijwillige basis kunnen worden overgedragen aan instanties die op hun beurt goed moeten worden gecontroleerd. Zorg is een serieuze zaak. Laten we het dan ook serieus aanpakken.