Jos Saes: “Bibliotheek meer nodig dan ooit”

Onlangs nam Jos Saes na veertig jaar afscheid als directeur van de Bibliotheek Bibliorura. Portret van een man die liever op de achtergrond blijft.

“Jos Saes, dat ìs de bibliotheek Roermond”, zegt een medewerkster die jarenlang nauw met hem heeft samengewerkt. Ze schetst Saes als een directeur met visie, open, eerlijk, direct en met oog voor de inhoud. “Geen groot ego, hij werkt liever in de luwte, maar wel iemand die altijd vocht voor zijn bibliotheek.”

In veertig jaar zag Jos Saes Roermond van ingedut plattelandsstadje uitgroeien tot internationale winkelmagneet. Sociaal-culturele, politieke en technologische veranderingen, verhuizingen, fusies en reorganisaties; het kwam op zijn pad. En hij heeft het allemaal overleefd.

Hij zag bestsellers fonkelen en verdwijnen, schrijvers komen en gaan, en trends opvlammen en uitdoven. Binnenkort draagt hij de organisatie met een gerust hart over aan zijn opvolgster. De organisatie is efficiënt, het team is hecht, er ligt een heldere en goed onderbouwde visie, en de Bibliotheek Bibliorura is goed ingebed in de maatschappij. Maar dat ging niet vanzelf.

De verhuizing in 2000 naar de Neerstraat was voor Jos Saes, die in 1980 directeur werd, professioneel het meest ingrijpend.

“In 1976, toen ik begon, zaten we samen met het CK-Theater in De Oranjerie. Tot Van der Valk erin wilde. Wij hadden een contract tot 2010. Bij de gemeente hebben we toen een nieuwe locatie en een noodhuisvesting bedongen; de voormalige RAM Garage aan het Wilhelminaplein, waar later de Action in heeft gezeten.

We kregen subsidie voor verhuizing naar de garage, maar voor de rest moesten we alles zelf uitzoeken. Ik zie ons nog door dat gebouw gaan om met krijt op de vloer aan te gegeven waar de internetaansluitingen moesten komen.

Gevecht om brasserie

De verhuizing naar de Neerstraat en de verbouwing zijn tien jaar voorbereid. Het zorgde voor felle maatschappelijke en politieke discussies, onder meer over het spreidingsbeleid en de maatschappelijke rol en functie van de bibliotheek.

De meningen over wat de bibliotheek zou kunnen zijn, veranderden in die periode gestaag. We werden door de gemeente steeds meer gezien als een zakelijke partner. Voor die tijd was het eerder een beetje als de bedeling.

Ik was adviseur van de gemeente voor dit gebouw, daardoor hebben we dingen kunnen realiseren die niet voorzien waren. Zo kwamen we erachter dat er een vergader-/tentoonstellingsruimte nodig was.

En we wilden een brasserie met terras. Dat is een heel gevecht geweest. Zoiets werd toen nog niet geassocieerd met een bibliotheek. Het was pas een jaar of tien later dat hippe boekwinkels koffiehoeken kregen.

Door de brasserie kwamen er later soms klachten als: ‘Als ik hier een boek zit te lezen, ruik ik het eten.’ Ik dacht dan: Wat maakt dat nou uit!

Voor de verbouwing hebben we zeker tien tekeningen op tafel gehad. Er waren dan ook nogal wat uitdagingen.

Het gebouw bestaat uit een gerenoveerde voorbouw met een nieuwe achterbouw. De achterbouw heeft geen directe verbinding met het straatniveau. De architect, Han Westelaken, heeft dit opgelost door de verdiepingen in de achterbouw los in de ruimte te plaatsen.

Gebouw van de bevolking

Het is nu een hartstikke mooi gebouw, en nog belangrijker: het is een gebouw van de bevolking. Je mag er ook gewoon praten, want er zijn hier genoeg luwteplekken voor als mensen stilte zoeken.

En iedereen is welkom, lid of geen lid. Ouderen lezen er de krant, studenten maken hier op de computer hun werkstukken, en soms zitten hier ook zwervers. Mijn insteek: je bent welkom als je je fatsoenlijk gedraagt. Wij willen niemand buitensluiten.

De bibliotheek was begin jaren ‘70 toch nog vooral een bibliotheek voor de gegoede burgerij. In de jaren ‘80 veranderde dat. Nu is de bibliotheek een ontmoetingsplaats voor iedereen op het kruispunt van kennis, contact en creativiteit. Daarnaast is er natuurlijk internet.

Maar ook dat is niet heilig. Met de opkomst van e-books en snel internet waren diverse politici overtuigd dat de bibliotheek overbodig was geworden. Dat is dus niet zo. Misschien is er door de enorme hoeveelheid beschikbare informatie juist nu wel meer behoefte dan ooit aan onderzoek, duiding en inspirerende locaties om samen te komen.

Neem bijvoorbeeld de geschiedenis. Veel jongeren denken: dat is voorbij, maar het leeft nog steeds. Dat merkten we bijvoorbeeld aan de belangstelling voor onze tentoonstelling over de tijd van Napoleon Bonaparte. Veel moderne staten zijn gebaseerd op inzichten uit die tijd.

Verder vervult de bibliotheek een belangrijke rol bij leesbevordering en het tegengaan van laaggeletterdheid. Dat doen we onder meer via ons succesvolle programma voor de schoolbibliotheken en de doorgaande leeslijn.

Lezen is leuk en nuttig. Het is een cruciale vaardigheid om je te kunnen redden in deze samenleving.

Ook het lezen van romans is daarbij belangrijk, dat weten veel mensen niet; daarvan ga je genuanceerder denken. Ook word je in romans geconfronteerd met een breed palet aan emoties en manieren om daarmee om te gaan. Zo kom je op een andere manier in het leven te staan.

Zelf houd ik van Russische schrijvers als Boris Pasternak en Ivan Boenin, mijn lievelingsschrijver. Een persoonlijke favoriet is ‘Portret van een man’ van Jens Christian Grøndahl, maar veel mensen vinden hem misschien niet zo bijzonder hahaha. Ik kan ook genieten van ‘Het verhaal van Ferrara’ van Giorgio Bassani. ‘De graaf van Montecristo’ van Alexandre Dumas vind ik ook een prachtig boek.”

Snijden in eigen vlees

Zo’n tien jaar na de verhuizing van de bibliotheek naar de Neerstraat, tussen 2010 tot 2013, ontstond een situatie die Jos Saes persoonlijk het meest heeft geraakt. Met het spreekwoordelijke gouden horloge in zicht, moest hij fors snijden in eigen vlees.

“Er was te weinig geld in de maatschappij. Roerdalen wilde de bibliotheken in de eigen gemeente sluiten, want het was te duur om ze open te houden. Zeker omdat de kwaliteitsvraag in een dorp dezelfde is als in de stad - daar vergissen mensen zich vaak in.

We hebben toen ingezet op de schoolbibliotheken en dat heeft achteraf heel goed uitgepakt. De bevolking was eerst hartstikke kwaad, maar de ontwikkelingen gaan door. Het is net als met de flappentap in de dorpen; iedereen vindt het vervelend dat hij verdwijnt, maar de meesten pinnen rechtstreeks bij de winkels in de stad.

Met onze organisatie moesten wij van ruim 40 naar ongeveer 20 medewerkers. Ik heb veel mensen moeten ontslaan en dat heeft er ingehakt. Ook persoonlijk. Niemand wil mensen ontslaan.

In die tijd heb ik een TIA gehad, een voorbijgaande beroerte. Bij het onderzoek bleek dat ik eerder al diverse herseninfarcten heb gehad. Het advies was om het rustig aan te doen.

Iedereen die zoiets meemaakt, gaat anders nadenken over wat hij wil. Je gaat anders leven.”

Jos Saes dacht aan de mooiste momenten in zijn leven. Zijn gezin, de mensen die hij heeft ontmoet. Over het belang van werk, zijn werk. Lekker eten en drinken. De bijzondere plaatsen die hij heeft bezocht, zoals het eiland Sark en zijn geliefde Frankrijk. En natuurlijk dacht hij aan de jaren die nog komen.

Marktpartijen hollen bieb uit

Ook professioneel maakte hij de balans op. In een notitie heeft hij laten beschrijven waar de Bibliotheek Bibliorura voor staat, wat de kansen en bedreigingen zijn, en hoe de beste strategie voor de toekomst eruit ziet. Het stuk heeft pamflettistische trekken en ademt een onverschrokken strijdbaarheid; tot hier en niet verder!

“Met deze notitie willen we het team, dat een onzekere periode achter de rug heeft, houvast geven voor de toekomst. Ook leggen we zo aan derden als de gemeente uit wat we doen en waarom dat toegevoegde waarde heeft, bijvoorbeeld in vergelijking met marktpartijen.

De marktpartijen die nu in de bibliotheekwereld opereren, geven je een ouderwetse bibliotheek terug. Dus zonder de complexe meerwaarde die wij bieden. Dan kan ook niet, want anders zouden zij geen winst maken. Ze melken een bestaand concept uit en daarna blijft de gemeenschap achter met het gat.

Dan hebben wij het in Roerdalen toch beter gedaan. Niet alleen zijn gemeente en scholen heel tevreden over het project met de schoolbibliotheken, we hebben ook voortdurend constructief overleg als ze iets willen veranderen. Dat is heel fijn. Ook in Roermond hebben we een uitstekende samenwerking met de gemeente.

Kortom: de organisatie is klaar voor de toekomst, en ik ben klaar om ermee op te houden. Wat ik ga doen als ik met pensioen ben? Het eerste half jaar ga ik helemaal niks doen hahaha.

Nou ja, mijn tuin uitbouwen; ik heb een cottage tuin. Engelse tuinen, die vind ik geweldig. Een tuin met vier geweldige lindenbomen erin, heb ik. Daar ga ik me heerlijk aan wijden. Daarna zie ik wel verder.”

admin op 31 March 2016 in Boek & Meer, Politiek & Media

Comments are closed.

Trackback URI |