Archief voor June 2011

Katharen dichter bij Jezus dan de kerk van Constantijn

Over de katharen, in hun eigen woorden de bon hommes, doen veel romantische verhalen de ronde. Na lezing van het onlangs herdrukte boek ‘Katharen en de val van Montségur’ van de filosoof Bram Moerland (Synthese, 2011) blijf je als lezer achter met diep respect voor deze goede mensen. En met een pijnlijk scherp inzicht in de systematische vernietiging van andersdenkenden en hun werken door de rooms-katholieke kerk, al vanaf de beginjaren.

De katharen hadden een visie, die verrassend genoeg veel lijkt op die in de hedendaagse buitenkerkelijke spiritualiteit. Die visie kwam ongeveer hierop neer: Vanuit inzicht in de goddelijke kern van de ander, en door individuele vrijmaking van morele dwang, kan een mens komen tot ‘zelfverlossing’ – al gebruikten ze dat woord zelf niet.

Vóór die bevrijding zijn mensen het contact met hun ware zelf of innerlijk weten kwijt. Die toestand wordt slaap, blindheid of dood genoemd. Het is een toestand van angst, gebaseerd op begeerte en het streven naar macht. Het opheffen is als een opwekking uit de dood; weten wie je bent en wat je bestemming is. Dan treed je het hemelse koninkrijk binnen.

Jahweh, de boze god van het Oude Testament, werd door gnostici gezien als een leugen. Hij is arrogant, onbetrouwbaar en wraakzuchtig en in staat tegenspraak met alles waar Jezus voor stond, dus kan hij ook niet diens vader zijn. Zonde, straffen en lijden passen voor hen ook niet in dat liefdevolle plaatje.

Lijden kent ook geen hoger doel of diepere oorzaak, zoals het Oude Testament suggereert, stellen de katharen, net als veel andere gnostici. In confrontatie met lijden zijn een diepere oorzaak of een hoger doel niet belangrijk, er is maar één antwoord en dat is compassie of naastenliefde.

Jahweh was voor de katharen de god van het kwaad, met als kenmerken geweld, onderdrukking en angst. Daar tegenover stond hun god van het goede, met liefde, vrede en gerechtigheid als eigenschappen. De katharen zagen de rooms-katholieke kerk als werktuig van de god van het kwaad.

Het goede nieuws: gelukkig bestaat dat rijk van het kwaad slechts in onze verbeelding, in de schaduwwereld, net als Jahweh. Daarbij geldt: aan de vruchten herkent men de boom. Wat je doet, bepaalt tot welke wereld je hoort; die van de angst (de katholieke kerk) of die van de naastenliefde (die van de bon hommes).

Volgens gnostici als de katharen heeft in het vroege christendom een stroming de macht gegrepen die Jezus in verband bracht met de oudtestamentische messiasverwachting en met het bijbehorende godsbeeld. De mede door bisschop Irenaeus hiertoe in elkaar getimmerde verzoeningsleer was een theologisch lapmiddel.

De verzoeningsleer komt hierop neer: Jezus is gestorven voor onze zonden, die ontstonden doordat Adam van de boom van goed en kwaad had gegeten. Nee, zeggen de katharen, Jezus is iemand die mensen herinnert aan hun ware aard, van bewust zijn, hen inspireert tot het ware leven.

Het bekeringsverhaal van Paulus in de bijbel spreekt boekdelen; het ging om het ervaren van Christus in de geest. En Jezus is een leraar die mensen op de juiste weg wijst. Kerkvader Origenes zei eerder: ‘Zeggen dat de Christus is gekruisigd, is onderricht voor kleuters’.

Toch werd dat, met de Synode van Nicea in 325, mede onder invloed van de Romeinse keizer Constantijn, het centrale verhaal van het intussen geïnstitutionaliseerde christendom. Een andere kerkvader, Augustinus, rechtvaardigde theologisch het geweld dat vervolgens structureel tegen andersdenkenden werd ingezet.

Om te beginnen werden diverse vroege aanhangers van de Jezus-beweging, inclusief vermoedelijk familieleden van Jezus, de dupe. Daarna waren de Ierse christenen, de eerste christenen van Europa, aan de beurt. Ze hadden een bloeiend geloof dat goed geïntegreerd was met de oudere Keltische overtuigingen en spiritualiteit.

Volgens Bram Moerland hadden ze - nog veel belangrijker - een enorm positieve invloed op de culturele ontwikkeling van heel Europa, al wordt dat vaak onderbelicht door historische vertekeningen. Zo is Ierland niet gekerstend door (de latere Sint) Patrick, die even kort voet aan wal zette; dat was al lang voordien gebeurd, stelt de schrijver.

Ook het verhaal van (de latere Sint) Bonifatius verdient een kanttekening. Deze Roomse afgezant, die leefde in de achtste eeuw, had in West-Europa de opdracht om de reeds door de Ieren gekerstende gebieden onder Romeins kerkelijk bestuur te brengen. Hij deed dat op doortrapte wijze en is uiteindelijk als tempelschenner door Friezen vermoord (volgens Bram Moerland bij Utrecht en niet bij Dokkum – het was in elk geval in Frisia).

Voor Europa was de ‘herkerstening’ van de Ierse christenen een enorme stap terug. Het zou nog tot ongeveer het jaar duizend duren voordat de volgende verlichtingsbeweging opkwam, ditmaal in Zuid-Frankrijk; de bon hommes oftewel de katharen (ketters), zoals wij ze aanvankelijk uit de kerkelijke procesverslagen hebben leren kennen.

Met de theologische tandem Irenaeus-Augustinus als tweesnijdend zwaard, gewed door nieuwe heiligen uit hun eigen tijd, werd de kathaarse beweging zo’n tweehonderd jaar na haar opkomst met wortel en tak uitgeroeid. Het was een etnische genocide op een beweging die nu door veel onderzoekers wordt beschouwd als historisch én qua inhoud voortvloeiend uit het vroege christendom.

Recent onderzoek toont aan dat deze stroming, die onder meer de zegen door handoplegging kende, ooit wijd verbreid was in geheel Europa en het Nabije-Oosten. Het was de ondergrondse stroom die, volgens getuigenissen uit processen, ‘vanaf de tijd der martelaren’ onder meer in Griekenland was blijven voorbestaan.

Maar bijvoorbeeld ook bij de Bogomielen in Bulgarije, die hun afkomst terug voerden op de nu vaak negatief afgeschilderde apostel Paulus (mea culpa), en bij de Paulicianen in Turkije. ‘Van de Paulicianen is bekend dat ze Jezus niet als een God beschouwden.’

In de bloeiperiode van de katharen vond op de grens met Spanje een belangrijke en vredevolle culturele uitwisseling plaats met de Moren. Zo werden Joodse, Islamitische en Latijnse denkbeelden opnieuw geïntroduceerd in Europa, bewaard gebleven door islamitische geleerden (het was de gouden eeuw van de islam) toen de kerk deze uit alle macht probeerde te vernietigen.

De hoofse cultuur deed opgang, met de ridderlijke idealen, romantische liefde en de liefde voor minnezangen, poëzie en filosofie. Kortom: het was een verfijnde, open, internationale atmosfeer die in weinig te vergelijken was met de bekrompen kerkelijke doctrines die Europa in de honderden jaren daarvoor de duisternis hadden ingeleid. (Hierdoor beïnvloed ontstond binnen de kerk ook een meer verlichte stroming).

Deze lichtende beweging, die later werd opgevolgd door de Renaissance, kon door de kerk niet worden getolereerd. Bekende christenpredikers luidden het bloedige einde in. Bernardus van Clairvaux ging polshoogte nemen. Hij werd met de rug aangekeken en schreef daarna het gemeentebestuur van Toulouse: ‘Daarom, dierbaren, vervolgt hen, neemt hun goederen in beslag’.

Ook de latere ‘heilige’ Dominicus ging op onderzoek. Deze concludeerde: ‘Waar de zegen faalt, zal een stevig eind hout slagen. (…) Zo zal de macht van het geweld slagen, waar de milde dwang der overreding niet heeft mogen baten.’

Uiteraard in een complex samenspel van religieuze en wereldlijke verhoudingen, werden zo de kiemen gelegd voor de corrigerende en koloniale veldtochten van het roomse ‘Rijk van het Kwaad’. Een belangrijke drijfveer om mee te doen, was de pauselijke volmacht om de landgoederen van de verdreven ‘ketters’ in bezit te nemen; kerk, kapitaal en wereldlijke kracht gingen zoals altijd uitstekend samen.

Het vlot geschreven boek van Bram Moerland biedt een overzicht van actueel onderzoek en ontrafelt oude fabels, vaak gebaseerd op door marteling verkregen procesverslagen van de inquisitie. Zo krijgen de bon hommes een stralend en aansprekend gezicht. Deze mensen waren naar leer en leven ook geen ketters, maar mensen die vermoedelijk dichterbij Jezus stonden dan de kerk van Constantijn ooit is geweest.

(Foto: Rubin Vicinte)

Comments Off

admin op 26 June 2011 in Boek & Meer, Religie & Spiritueel