Johan de Wal blogt

Samen 24 uur lopen tegen kanker op 28 en 29 mei in Roermond, Sportpark De Wijher. Heeft dat zin? Ja, zegt survivor Linda Naus (56) uit Reuver. Om ervaringen te delen, de doden te herdenken, geld in te zamelen én te merken dat we allemaal samen zijn. Persoonlijk wil ze kanker graag beter bespreekbaar maken.

Kanker confronteert, kanker zweert. Kanker ontsiert, kanker kliert. Eén op de drie in Nederland krijgt de gevreesde ziekte, toch is erover praten niet gebruikelijk Alsof je je moet schamen voor iets dat je overkomt.

Er zijn zelfs nog mensen die fluisteren over ‘K’, zoals haar moeder in 1975, toen bleek dat ze de ziekte onder de leden had. Ze overleed eraan toen Linda Naus nog jong was. Zelf kreeg de Reuverse in 1998 kanker. Ze ging de medische molen in, moest een borst afstaan en kon daarmee erger voorkomen.

Erover praten helpt, zegt ze. Vanaf het zonnige terras in haar achtertuin doet ze haar verhaal: “Het was alsof ik in een sneltrein zat en op bepaalde stations gebeurde dit of dat. Later had ik pas tijd om na te denken. Het heeft me veranderd, ja. Ik ben anders gaan leven. Ik leef nu en niet voor morgen.”

Zoals bij veel andere patiënten, leidde het ook tot een nieuwe jaartelling; ‘zoveel jaar na Kanker’, als in ‘na Christus’. “Iemand zei laatst tegen me: ‘Ik zit al in jaar dertien’. Dat zette me toch aan het denken.” Want ondanks de diepe acceptatie en haar blakende gezondheid heeft ze nog steeds de ‘angel van de angst’; hoe lang heb ik nog, komt het terug?

Behalve bij haar gezin en het Herstel & Balans-revalidatieprogramma, vond ze indertijd steun bij Borstkankervereniging Nederland. Bijvoorbeeld met betrekking tot de chronische vermoeidheid, de fysieke beperkingen door lymfoedeem, de concentratieproblemen en het geheugenverlies door de chemotherapie. “Ik heb heel lang naar woorden moeten zoeken voor ik weer woorden had.”

Ook haar zelfbeeld kwam er aan de orde. Kaalheid wordt gecamoufleerd met een pruik, een geamputeerde borst met een externe prothese. Toch ben je niet meer dezelfde en voor veel vrouwen, met name jongere, is dat ontwrichtend. Nog los van kwesties als erfelijkheid en kinderen.

Linda Naus bekeek het verstandelijk, zo kon en kan ze het een plaats geven: “Ik was drieënveertig, had al een man en kinderen; die borst had zijn functie gehad. Ik was ook blij dat hij eraf was; daar ga ik dus niet meer dood aan.”

Hoewel ze tijdens haar ziekte de bodem van de put heeft gezien, stralen haar ogen en heeft ze een opgewekte lach. “Het is bij onze vereniging ook niet alleen kommer en kwel”, haast ze zich om te zeggen. “We lachen veel. Er worden ook grapjes gemaakt, al kan niet iedereen daarmee omgaan. Kanker is verschrikkelijk, maar je hoeft er geen dag minder plezier om te hebben.”

Toen het erop leek dat de kanker voorlopig niet meer terugkwam, ging de hemel open; Linda Naus mocht nog even hier op aarde blijven. Dat euforische gevoel heeft ze opnieuw gehad tijdens de inspirerende manifestatie Samenloop voor Hoop, 2008 in Roermond.

Met vele honderden anderen liep ze als survivor mee om ervaringen te delen én om een statement te maken: er is hoop, er is leven na kanker. Mogelijk zelfs een redelijk lang en goed leven - kanker wordt steeds vaker een chronische ziekte dankzij de voortschrijdende wetenschap. Andere mensen liepen mee om geld in te zamelen, juist voor zulk onderzoek.

Tijdens de tweede editie, die 28 mei om 16.00 uur begint, is ze vanzelfsprekend van de partij. Met haar gebruikelijke esprit en innerlijke veerkracht. Ze is geen passief slachtoffer, maar iemand die ervoor kiest om actief van het leven te genieten. Onder meer door te sporten.

Tijdens de revalidatie begonnen met rennen, is ze nooit meer gestopt. In 2007 liep ze een dochter en haar schoondochter eruit met hardlopen tijdens de Nijmeegse Marikenloop. Zaterdag deed ze mee aan de Kragten Avondloop in Herten. “Lekker gelopen, onder de drieëntwintig minuten.”

Iedereen kan haar aanspreken tijdens de Samenloop voor Hoop, natuurlijk. “Vroeger, in de K-tijd, was er veel angst door het taboe. Nu schrijven mensen het vaak anoniem van zich af op internet, maar dan moet je het uiteindelijk toch in je eentje oplossen. Dat is niet makkelijk en ik gun iedereen de mogelijkheid om het anders te doen.”

(Geschreven voor de Trompetter namens Samenloop voor Hoop.)

Tijdens het wereldkampioenschap voetbal in 2010 deden toekomstvoorspellers goede zaken. Naast Inktvis Paul, die verrassend goede resultaten boekte, waren het vooral de sjamanen van Zuid-Afrika, de sangoma, die het nieuws haalden. Er zijn zo’n driehonderdduizend in Zuid-Afrika. Ik bezocht er onlangs één in een township van Kaapstad.

De gids loodst me met haar tweedehands auto door één van de townships van Kaapstad. Het is een doolhof van kleurige huisjes van hout, doeken en golfplaten, in de drukbevolkte stukken met elkaar verbonden door naamloze zandpaadjes. De bewoners kijken met vragende en soms verwijtende ogen naar de blanke bezoeker. De sociaal-economische omstandigheden van de voornamelijk zwarte bevolking hier zijn slecht en blanken worden vooral geassocieerd met geld.

Als we uitstappen, blijkt de sangoma enkele tientallen meters verderop te wonen. Bij een ongemarkeerde woning wordt de doek, die als deur dient, opzij geschoven. De schoenen moeten uit. In de eenvoudig ingerichte wachtruimte, waar ook een koelkast staat te snorren, begroet ik de vrouw van de sangoma. Ze roept als ik kan komen. Vooraf had de gids instructies gegeven. De belangrijkste: geen rechtstreekse vragen aan de sangoma.

De gids en ik zitten geknield op een rij aan de rand van de kleine behandelruimte. Op de vloer zit wijdbeens de sangoma, een man van naar schatting achter in de vijftig. Hij glimlacht vriendelijk en uitnodigend. Achter hem allerlei hulpmiddelen. Potjes met kruiden, doeken, omwikkelde stafjes die zijn status uitdrukken, de staart van een dier, en tal van op het eerste zicht niet gelijk te herleiden spullen.

Een sangoma houdt zich bezig met genezen via kruiden, waarzeggen en adviseren. Hij of zij geneest bijvoorbeeld psychosen, hoofdpijn, buik- schouder en nekpijnen. Daarnaast worden de sjamanen ingezet voor het terugvinden van verloren vee, het beschermen van krijgers (en sporters) en het afweren van hekserij. Ook is het hun taak om geschiedenis, kosmologie en mythen over te dragen. Sangomas zijn erg gerespecteerd vanwege hun samenbindende functie; ze zijn de psychologen, sociaal-werkers en genezers van hun gemeenschap.

Na een innerlijke roeping door een voorouder, die vaak gepaard gaat met een fysieke en mentale crisis, kan de opleiding bij een ervaren sangoma beginnen. Deze duurt jaren en is, behalve op de vakinhoudelijke zaken, gericht op het aanleren van nederigheid en respect (voor anderen, de voorouders, de leermeesters en de sangoma’s van de eigen lijn). Soms stuurt een sangoma zijn leerling lange tijd van kastje naar de muur. Het ritueel slachten van dieren markeert in alle gevallen de overgangsmomenten tijdens de opleiding. Met het dierenbloed wordt de band met de voorouders bekrachtigd.

Deze sangoma wordt vooral geconsulteerd voor voorspellingen, met name wat betreft werk en relaties. Hij gebruikt daarvoor botjes die hij op de grond gooit, maar de voorouders bepalen hoe ze liggen. Zij beschermen en leiden de levenden en kunnen worden gevraagd om advies over genezing en het oplossen van sociale en spirituele problemen. Daarnaast spelen ‘nature spirits’ een rol. Zij zijn vaak aan een locatie gebonden, bijvoorbeeld een rivier, heuvel, waterval of grot. De vooroudergeesten zijn soms ook verbonden met zulke locaties, afhankelijk van wie ze zijn. Daar kunnen ze dan ook het best worden geraadpleegd.

De kennis en ervaring van een sangoma wordt mondeling en één op één overgeleverd. Het verbod op sangoma’s onder het Apartheidsregime zorgde dat de traditionele genezers dreigden te verdwijnen. Met de komst van het ANC werd het weer mogelijk voor sangoma’s om openlijk te praktiseren. Nu dreigt een ander probleem, legt ‘onze’ sangoma uit. Hun positie komt onder druk door de verbreiding van de westerse medische wetenschap. Desondanks raadpleegt tachtig procent van de zwarte bevolking nog steeds gemiddeld drie keer per jaar een sangoma.

De discussie in Zuid-Afrika is nu of de traditionele geneesmethoden als aanvulling op de westerse kunnen dienen. Daar is onlangs een conferentie over geweest met reguliere specialisten en traditionele genezers, vertelt de sangoma. De westerse medische wetenschap heeft in elk geval interesse in de gebruikte natuurlijke ingrediënten om er nieuwe medicijnen van te maken.

Een hieraan gekoppeld probleem is volgens hem dat veel sangoma’s bang zijn om hun voorheen geheime kennis kwijt te raken. Ook de globalisering speelt een rol. De zoon van zijn vrouw volgt nu een opleiding traditionele Chinese geneeskunde, onder meer met aandacht voor acupunctuur. Voor zijn moeder een onbegrijpelijke zaak.

Dan is het tijd voor het gooien van de botjes (’throwing of the bones’). In werkelijkheid zijn het niet alleen (soms met metalen draad omwikkelde) botjes, maar ook schelpen, steentjes, muntjes en andere zaken. Allen vertegenwoordigen ze personen (als een moeder), typen (als een dief), dingen of gebeurtenissen. De betekenis van elk token staat vast. Zo vertegenwoordigt een grote schelp het heersende principe dat alles in het leven van de cliënt bestuurt.

Tijdens zijn uitleg wijst de sjamaan de relevante tokens aan. Om zijn pols zitten bandjes met gekleurde kralen, veel wit en rood. Elke kleur heeft een betekenis. De belangrijkste kleuren (zwart, rood en wit) verwijzen naar fasen van het innerlijke veranderingsproces.

Gebarend stelt de sangoma dat ik thuis geen auto heb. Dat klopt. Ik heb ook nooit een auto gehad. Dat klopt niet. De moeder van mijn moeder is heel belangrijk voor mij geweest, zegt hij dan. Ze beschermt en begeleidt me. Zij heeft ervoor gezorgd dat ik de sterke man ben geworden die ik nu ben. Verder zegt hij dat ik nooit problemen in mijn leven heb gehad.

Als ik wil weten hoe hij dat ziet, legt hij via de gids geduldig uit welke ‘botjes’ waarvoor staan. En hoe de verhouding is. Er is uiteraard nog veel meer te vertellen, maar fatsoenshalve moeten we na een tijdje afronden. Een normaal consult is volgens de gids twintig minuten en we hebben er nu, overigens op herhaald aandringen van de sangoma om meer vragen te stellen, zeker een uur gezeten.

Een regulier consult kost bij deze sangoma driehonderd rand, ongeveer dertig euro, een bedrag dat door de meeste inwoners van de townships in termijnen wordt betaald. Ik moet het, zonder naar hem te kijken, voor hem op het kleed smijten en gelijk vertrekken – dit om te voorkomen dat hij zijn nederigheid verliest, legt de gids uit.

Het voelt onbeschoft, maar als dat gebruikelijk is? Ik smijt de briefjes zo nonchalant mogelijk voor hem neer. Kijk hem aan en bedank hem dan toch maar even. Dat leidt tot gelach; onbedoeld heb ik de belangrijkste gedragsregel overtreden. Buiten heeft de tijd eventjes stilgestaan. De zon geselt het uitgestrekte township.